علت راه رفتن کودک روی پنجه پا همیشه بیماری نیست. بسیاری از کودکان نوپا هنگام یادگیری راه رفتن یا در زمان هیجان، بازی و دویدن برای مدتی روی پنجه قدم برمی‌دارند و سپس الگوی طبیعی تماس پاشنه با زمین را پیدا می‌کنند. با این حال اگر این شیوه راه رفتن پایدار باشد کودک نتواند پاشنه را زمین بگذارد یا علائم دیگری دیده شود باید علت آن بررسی شود توجه داشته باشید که ارزیابی به‌موقع کمک می‌کند تفاوت میان پنجه‌روی طبیعی، عادت حرکتی و علت‌های عضلانی، عصبی یا رشدی مشخص شود.
آیا راه رفتن روی پنجه پا در کودکان طبیعی است؟
بله؛ همه کودکانی که روی پنجه پا راه می‌روند و غیر طبیعی نیست و این موضوع در کودکانی که تازه شروع به راه رفتن کرده‌اند مشاهده می‌شود و اغلب هم با رشد مهارت‌های تعادلی و حرکتی کاهش می‌یابد اما در برخی از کودکان، پنجه‌روی به شکل یک عادت باقی می‌ماند و علت مشخص عصبی یا عضلانی برای آن پیدا نمی‌شود؛ به این وضعیت راه رفتن روی پنجه با علت نامشخص گفته می‌شود. تشخیص آن هم فقط پس از معاینه و کنار گذاشتن علت‌های دیگر امکان‌پذیر است و تنها با نگاه کردن به نوع راه رفتن کودک قابل شناسایی نیست.
پنجه‌روی طبیعی چه ویژگی‌هایی دارد؟
در کودکان، پنجه‌روی طبیعی یعنی نوک پاها هنگام راه رفتن بیشتر رو به جلو باشند و الگوی راه رفتن کودک متعادل و راحت به نظر برسد. کمی چرخش پنجه‌ها به داخل یا خارج به‌ویژه در سال‌های ابتدایی راه رفتن طبیعی است که با رشد کودک کمتر می‌شود.
- کودک بدون درد، لنگیدن یا ناراحتی راه می‌رود.
- تعادل مناسبی دارد و بیش از حد زمین نمی‌خورد.
- هر دو پا تقریبا در یک جهت قرار می‌گیرند.
- چرخش خفیف نوک پاها با رشد و افزایش کنترل عضلات کمتر می‌شود.
- کودک می‌تواند متناسب با سن خود بدود، بپرد و بازی کند.
- انحراف پنجه‌ها شدید نیست و باعث ساییدگی غیرعادی کفش یا محدودیت در فعالیت کودک نمی‌شود.
بیشتر بخوانید: ناهنجاری صافی کف پا در کودکان و راه‌های درمان آن
علت راه رفتن کودک روی پنجه پا
راه رفتن کودک روی پنجه پا در سال‌های ابتدایی یادگیری راه رفتن، در برخی کودکان دیده می‌شود و همیشه نشانه وجود مشکل نیست. با این حال، اگر این الگو ادامه‌دار باشد یا همراه با علائم دیگری دیده شود بررسی علت آن اهمیت دارد.
عادت حرکتی
در برخی کودکان راه رفتن روی پنجه پا تنها یک عادت حرکتی است که در سال‌های ابتدایی یادگیری راه رفتن شکل می‌گیرد. کودک در این حالت توانایی قرار دادن کامل کف پا روی زمین را دارد، اما به دلایل مختلف ترجیح می‌دهد هنگام راه رفتن روی قسمت جلویی پا حرکت کند. این الگو در بسیاری از موارد با افزایش سن کاهش پیدا می‌کند اما اگر برای مدت طولانی ادامه داشته باشد بهتر است الگوی حرکتی کودک توسط متخصص بررسی شود.
کوتاهی عضلات ساق و تاندون آشیل
کوتاهی یا سفتی عضلات ساق پا و تاندون آشیل می‌تواند باعث محدود شدن حرکت مچ پا و دشوار شدن قرار گرفتن پاشنه روی زمین شود. در این شرایط کودک برای جبران محدودیت حرکتی، هنگام راه رفتن وزن بیشتری را روی قسمت جلویی پا قرار می‌دهد و بیشتر روی پنجه حرکت می‌کند. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند انعطاف‌پذیری مچ پا کاهش یابد و الگوی راه رفتن کودک تحت تاثیر قرار گیرد.
اختلالات عصبی و حرکتی
برخی اختلالات عصبی و حرکتی می‌توانند بر کنترل عضلات و نحوه راه رفتن کودک تاثیر بگذارند و باعث شوند کودک بیشتر روی پنجه پا راه برود. در چنین شرایطی، راه رفتن روی پنجه معمولاً تنها علامت نیست و ممکن است نشانه‌هایی مانند سفتی عضلات، ضعف حرکتی یا تاخیر در کسب برخی مهارت‌های حرکتی نیز وجود داشته باشد به همین دلیل، مشاهده علائم همراه اهمیت زیادی دارد و ارزیابی تخصصی می‌تواند به شناسایی علت اصلی کمک کند.
اختلالات رشدی
در برخی کودکان دارای اختلالات رشدی راه رفتن روی پنجه پا نیز مشاهده می‌شود، اما این رفتار به‌تنهایی نشانه وجود اختلال رشدی نیست. اگر کودک در کنار این الگوی راه رفتن، در زمینه‌هایی مانند مهارت‌های حرکتی، ارتباطی یا رفتاری نیز با مشکل مواجه باشد، بررسی دقیق‌تر شرایط او اهمیت پیدا می‌کند. ارزیابی توسط متخصص می‌تواند مشخص کند که آیا راه رفتن روی پنجه با سایر مشکلات رشدی ارتباط دارد یا تنها یک الگوی حرکتی مستقل است.
مشکلات ساختاری پا
برخی مشکلات ساختاری در پا، مچ یا مفاصل می‌توانند نحوه قرار گرفتن کف پا روی زمین را تغییر دهند و کودک را به راه رفتن روی پنجه سوق دهند. در این شرایط، کودک ممکن است برای حفظ تعادل یا جبران محدودیت حرکتی، پاشنه خود را هنگام قدم برداشتن از زمین جدا کند. بررسی وضعیت پا و نحوه حرکت مفاصل به تشخیص علت کمک می‌کند و در صورت وجود مشکل ساختاری، روش درمان متناسب با شرایط کودک انتخاب خواهد شد.
چه زمانی راه رفتن کودک روی پنجه پا غیرطبیعی است؟
راه رفتن روی پنجه پا در سال‌های ابتدایی یادگیری راه رفتن گاهی بخشی از روند طبیعی رشد کودک است، اما ادامه‌دار شدن آن نیاز به توجه بیشتری دارد. اگر این الگو با علائم حرکتی یا رشدی دیگری همراه باشد بهتر است کودک توسط پزشک یا متخصص توانبخشی ارزیابی شود.
- ادامه داشتن راه رفتن روی پنجه پا بعد از سن ۲ تا ۳ سالگی
- ناتوانی کودک در قرار دادن پاشنه و کف پا به‌طور کامل روی زمین
- راه رفتن مداوم روی پنجه هر دو پا یا تنها یک پا
- وجود سفتی یا محدودیت حرکتی در مچ پا و ساق پا
- بروز ضعف عضلانی یا مشکل در حفظ تعادل هنگام راه رفتن
- تاخیر در کسب مهارت‌های حرکتی متناسب با سن کودک
- زمین خوردن مکرر یا دشواری در دویدن، پریدن و بالا رفتن از پله
- همراه بودن راه رفتن روی پنجه با حرکات غیرطبیعی یا ناهماهنگی حرکتی
- تغییر تدریجی الگوی راه رفتن و بیشتر شدن راه رفتن روی پنجه با گذشت زمان
درمان پنجه‌روی کودک چگونه انجام می‌شود؟
درمان مناسب به علت پنجه‌روی بستگی دارد؛ بنابراین، هیچ تمرین، کفش یا وسیله‌ای برای همه کودکان پاسخ یکسان ندارد. ارزیابی درست شامل گفت‌وگو درباره سابقه رشد، مشاهده راه رفتن، بررسی تقارن بدن، دامنه حرکت مچ پا، قدرت عضلات، تعادل و مهارت‌های روزمره است. گاهی تنها پیگیری دوره‌ای و آموزش والدین کافی است اما در موارد دیگر، برنامه تمرینی، کاردرمانی، فیزیوتراپی، مداخلات حسی ـ حرکتی، کشش هدفمند یا ارجاع به پزشک برای روش‌های دیگر مطرح می‌شود.
نقش کاردرمانی در پنجه‌روی
کاردرمانی می‌تواند مهارت‌های تعادل، هماهنگی، الگوی حرکتی، تحمل حسی کف پا و عملکرد کودک در بازی و فعالیت‌های روزمره را بررسی کند. اگر پنجه‌روی با تفاوت‌های پردازش حسی، برنامه‌ریزی حرکتی یا ضعف مهارت‌های عملکردی همراه باشد برنامه درمانی بر همان نیازهای مشخص تمرکز می‌کند.
توجه داشته باشید که تمرین‌ها باید برای سن، توانایی و علت پنجه‌روی کودک طراحی شوند. وادار کردن کودک به گذاشتن پاشنه، تنبیه، کشش شدید در خانه یا استفاده خودسرانه از بریس و کفش‌های خاص، بدون ارزیابی حرفه‌ای، راهکار ایمن و موثری محسوب نمی‌شود.
برای دریافت نوبت از کاردرمانی دکتر وحید بیاتی بهترین مرکز کاردرمانی در اهواز با شماره مطب تماس بگیرید.
والدین در خانه چه کارهایی باید انجام دهند؟
به جای تذکرهای مکرر، زمان‌ها و موقعیت‌های پنجه‌روی را یادداشت کنید. آیا کودک با کفش، بدون کفش، هنگام هیجان یا فقط در خانه چنین راه می‌رود؟ این اطلاعات برای تشخیص علت بسیار مهم است. فیلم کوتاه از راه رفتن روبه‌رو، از پشت و از کنار نیز در صورت درخواست درمانگر مفید خواهد بود از دیگر اقدامات مهم والدین عبارتند از:
- کودک را برای راه رفتن با پاشنه سرزنش یا مجبور نکنید.
- تمرین‌های تجویزشده را به شکل بازی و با زمان کوتاه انجام دهید.
- از کشش دردناک، ماساژ شدید یا بستن وسایل کمکی بدون توصیه متخصص پرهیز کنید.
- کفش راحت و اندازه پا انتخاب کنید، اما کفش را جایگزین ارزیابی علت ندانید.
- اگر درد، لنگش یا کاهش ناگهانی توانایی راه رفتن دیده شد، پیگیری پزشکی را به تاخیر نیندازید.
سوالات متداول درباره پنجه‌روی کودکان
خیر، پنجه‌روی به‌تنهایی نشانه اوتیسم نیست و در بسیاری از کودکان بدون هیچ اختلال رشدی دیده می‌شود. اگر همراه با نگرانی‌هایی در ارتباط، بازی، تعامل اجتماعی، زبان یا حساسیت‌های حسی باشد، ارزیابی رشد کودک می‌تواند تصویر دقیق‌تری ارائه دهد.
در برخی نوپایان، بله؛ با تکامل راه رفتن، تماس پاشنه با زمین بیشتر می‌شود اما اگر پنجه‌روی ماندگار باشد، کودک نتواند پاشنه را پایین بیاورد یا نشانه‌های همراه وجود داشته باشد نباید فقط منتظر برطرف شدن آن ماند.
در انتها….
علت راه رفتن کودک روی پنجه پا همیشه غیرطبیعی نیست و در بسیاری از کودکان کم‌سن، گذرا و بخشی از روند یادگیری راه رفتن است. تفاوت اصلی در توانایی گذاشتن پاشنه روی زمین، استمرار الگو، تقارن پاها، انعطاف مچ و وجود نشانه‌های همراه دیده می‌شو ولی اگر پنجه‌روی ادامه دار باشد ارزیابی تخصصی بهترین اقدام است. مرکز کاردرمانی دکتر وحید بیاتی می‌تواند پس از بررسی نیازهای حرکتی و عملکردی کودک در کنار پیگیری پزشکی مسیر مداخله مناسب را روشن‌تر کند.
