اختلال پردازش حسی (یکپارچگی حسی) چیست و چه علائمی دارد؟

اختلال پردازش حسی

اختلال پردازش حسی (یکپارچگی حسی) چیست و چه علائمی دارد؟

آنچه می خوانید...

همه ما با جنبه های حسی زندگی روزمره از جمله لامسه، بینایی، شنوایی، حرکت، وضعیت بدن، بویایی، چشایی، حس درونی آشنا هستیم. مغز ما از سیستم های تخصصی برای ثبت تمام اطلاعات حسی محیط اطراف خود استفاده می‌کند و آن ها را در کنار هم قرار می‌دهد تا تصویری کامل از آنچه در اطراف و در بدن ما می‌گذرد، ارائه دهد. در حقیقت پردازش حسی به تجربیات ما در جهان شکل می دهد و بر احساسات ما تأثیر می گذارد. اما اگر در این پردازش و یکپارچگی حسی اختلالی ایجاد شود، چه مشکلی رخ خواهد داد؟ منظور از اختلال پردازش حسی چیست؟ علائم اختلال پردازش حسی در کودکان چیست؟ راه های درمان اختلال یکپارچگی حسی چگونه است؟ به منظور آشنایی بیشتر با این اختلال و راه های درمان آن تا انتهای این مقاله همراه ما باشید.

اختلال پردازش حسی (اختلال یکپارچگی حسی) چیست؟

اختلال پردازش حسی یا SPD(sensory processing disorder) که با عنوان اختلال یکپارچگی حسی نیز شناخته می شود، یک عارضه عصبی است. این اختلال زمانی شکل می گیرد که در مسیر دریافت پیام های حسی از حواس مختلف (مانند بینایی، شنوایی، چشایی، …) و تبدیل آن ها به پاسخ های مناسب در مغز، عملکرد غیر طبیعی وجود داشته باشد.

اینکه کودک شما در خانه یا رستوران نشسته و غذای مورد علاقه اش را میل می کند، در کلاس درس به حرف های معلم گوش می دهد یا با مداد رنگی نقاشی می کشد، و انجام موفقیت آمیز صدها فعالیت روزمره زندگی از این قبیل، همگی به فرایند پردازش یا یکپارچگی حسی نیازمند هستند.

اختلال یکپارچگی حسی بر مردان و زنان در تمام سنین تأثیر می گذارد، اما بیشتر در دوران کودکی تشخیص داده می شود. برخی از کارشناسان معتقدند که تا 10 درصد از کودکان نوعی چالش پردازش حسی را تجربه می کنند. علاوه بر این، افراد مبتلا به اختلال کم توجهی – بیش‌فعالی (ADHD)، اختلالات طیف اوتیسم و ​​سندرم X شکننده بسیار بیشتر در معرض ابتلا به SPD هستند.

مراحل یکپارچگی حسی

  1. تجربیات حسی موجود در دنیای بیرونی (محیط) به شکل اطلاعات حسی از طریق گیرنده های حسی به دنیای درونی (بدن و سیستم عصبی مرکزی: مغز و نخاع) منتقل می شود
  2. اعصاب محیطی این اطلاعات را از گیرنده های حسی (چشم، گوش، زبان، پوست، عضله و …) به نخاع منتقل می کنند.
  3. سپس این اطلاعات از طریق راه های موجود در نخاع به مغز می روند.
  4. در حالت معمول (بدون هیچگونه اختلال)، درصد زیادی از تجربیات حسی که به مغز وارد می شود، به عنوان اطلاعات غیرضروری به دور ریخته می شوند. مقداری از آنها برای استفاده در آینده، در حافظه ذخیره می گردد. در نهایت، مقداری از این اطلاعات منجر به یک پاسخ حرکتی مناسب، ایجاد یک فرآیند شناختی (یادگیری و تفکر) و دیگر اعمال عالی مغز می گردد.

انواع اختلال پردازش حسی در کودکان

 همان طور که در بالا اشاره شد، مراحل پردازش حسی بدون هیچ اختلالی انجام می شود، اما در صورت وجود اختلال پردازش حسی، یکی از دو حالت زیر به وقوع می پیوندد:

  1. اطلاعات حسی غیر ضروری و بیش از حد معمول تحریک کننده، از فیلتر مغز عبور کرده و موجب شکل گیری هیجانات، سرآسیمگی و حواس پرتی در کودک می شود.
  2. اطلاعات حسی ناکافی و کمتر از حد معمول تحریک کننده، در مغز پردازش شده و موجب فراموشی، پاسخ های تاخیری و پیشامدهای ناگوار در کودک می گردد.

به طور کلی، SPD به سه دسته اصلی تقسیم می شود که عبارتند از:

  1. اختلال تعدیل حسی
  2. اختلال تمایز حسی
  3. اختلال حرکتی مبتنی بر حس

اختلال تعدیل حسی

اختلال تعدیل حسی شایع ترین شکل SPD است که نشان دهنده مشکل در تنظیم پاسخ به تحریک است. افراد مبتلا به آن کمتر یا بیش از حد پاسخ می‌دهند، زیرا سیستم عصبی نمی‌داند چه زمانی به محرک‌ ها توجه کند یا آنها را نادیده بگیرد. این شکل از اختلال منجر به جستجوی حسی غیرطبیعی یا پنهان شدن از تحریک می شود.


اختلال تمایز حسی

افراد مبتلا به اختلال تمایز حسی در مورد منابع احساسات خود، احساس سردرگمی می کنند. این اختلال می تواند منجر به بروز مشکل در دانستن اینکه در کجای فضا هستید، دست و پا چلفتی بودن کودک، مشکل در تشخیص گرسنگی، یا مشکل در تمایز بین حروف و منابع صداها باشد.


اختلال حرکتی مبتنی بر حس

اختلال حرکتی مبتنی بر حس منجر به مشکلاتی در کارهایی می شود که نیاز به کنترل حرکتی مانند نگه داشتن ظروف، صاف نشستن و حفظ تعادل دارند. افراد مبتلا به اختلال پردازش حسی ممکن است با یک یا همه دسته ها در شدت متفاوت مشکل داشته باشند.

سیستم عصبی کودکان مبتلا به اختلال یکپارچگی حسی

به طور کلی سیستم عصبی کودکان مبتلا به اختلال یکپارچگی حسی به دو دسته سیستم عصبی با سطح برانگیختگی پایین و سیستم عصبی با سطح برانگیختگی بالا تقسیم بندی می شود که در ادامه به بررسی علائم یکپارچگی حسی در هر یک از آن ها خواهیم پرداخت.

سیستم عصبی با سطح برانگیختگی پایین

در این نوع سیستم عصبی، سطح تحریک پذیری کودک کاهش یافته و زمان زیادی طول می کشد تا او یک تجربه حسی (مثلا صدا یا بو) را احساس کرده و درک کند. کودکی که دارای این نوع سیستم عصبی است، نشانه های زیر را بروز می دهد:

  • به لمس شدن واکنش کمی نشان داده و ممکن است لمس قوی (در آغوش کشیده شدن) را به لمس سبک ترجیح بدهد.
  • به صداهایی مثل صدای مادر یا معلم که او را فرا می خوانند، کمتر واکنش نشان می دهد.
  • حرکات کودک کند (ظاهر تنبل مانند) و دهانش غالباً باز است. عضلاتش در هنگام معاینه مانند خمیر نانوایی نرم بوده و غالبا خسته به نظر می رسند.
  • به دلیل مسائل مربوط به نوسان صوت، در اثر بازخورد حسی نامناسب، بلندتر از حد معمول صحبت می کنند.
  • به دلیل کمبود اطلاعات حسی از قسمتهای مختلف بدن، شناخت آنها از قسمتهای مختلف بدنشان ناکافی بوده و در نتیجه دست و پاچلفتی و شلخته به نظر می رسند.

سیستم عصبی با سطح برانگیختگی بالا

در این نوع سیستم عصبی، سطح تحریک پذیری افزایش پیدا می کند، به طوری که به سختی می توان ورودی های حسی را خاموش کرده و خروجی مناسب (فعالیت یا تفکر منطقی) در کودک ایجاد کرد. در کودکی که این نوع سیستم عصبی وجود دارد، نشانه های زیر دیده می شود:

  • حساسیت بیش از حد به لمس شدن
  • نزدیک شدن بیش از حد به افراد دیگر
  • واکنش بیش از حد به انواع بوها
  • توجه به صداهایی که دیگران نادیده می گیرند (به سادگی دچار حواس پرتی می شوند)
  • توانایی تحمل فعالیتهایی که حس وستیبولار (حس تعادلی که از گوش داخلی نشات می گیرد) را بطور وسیعی تحریک می کنند؛ مثلا می تواند مدتها به دور خود چرخیده و یا در مسیر دایره ای بدود.
  • حساسیت بیش از حد به تماس با پوست افراد یا لباس آنها که برایشان بسیار ناراحت کننده است.

علت اختلال یکپارچگی حسی چیست؟

همانند اختلال کم توجهی – بیش‌فعالی ، علل SPD نامشخص بوده و ممکن است ژنتیکی باشد، اما عوامل بیرونی نیز وجود دارد که ممکن است کودکان را در معرض خطر قرار دهد. این عوامل شامل زایمان زودرس، سوءتغذیه قبل از تولد و مراقبت های اولیه از کودک می شود. لازم به ذکر است که عفونت های مکرر گوش قبل از 2 سالگی نیز ممکن است خطر ابتلای او به این اختلال را افزایش دهد.

علائم و نشانه های اختلال پردازش حسی در کودکان

  • به سختی در صف پشت سر دیگران می ایستد.
  • در حین فعالیت های گروهی، روی زمین دراز می کشد.
  • افراد دیگر را محکم در آغوش می کشد.
  • حساسیت زیاد به لمس شدن دارد.
  • از شکل و ظاهر بعضی از غذاها متنفر است.
  • بعضی از لباس ها را زبر، بزرگ یا تنگ احساس کرده و نمی پوشد
  • اتیکت لباس ها را دوست ندارد.
  • دست و پا چلفتی است.
  • در مهمانی ها و رستوران ها دچار نابسامانی شده و رفتار نامناسب از خود بروز می دهد.
  • از سرسره و ارتفاع در زمین بازی و پارکها می ترسد.
  • روی نوک پنجه پا راه می رود‌.
  • حواس پرتی دارد.
  • زمانیکه کسی صدایش می کند، واکنش مناسب نشان نمی دهد چرا که احتمالاً مغز او صدای مورد نظر را پردازش نکرده است.
  • با صدای بلند صحبت می کند.

چگونه می توان به کودکان مبتلا به اختلال پردازش حسی کمک کرد؟

شما به عنوان والدین پس از تشخیص و مشاهده علائم این اختلال می توانید به مرکز کاردرمانی مراجعه کرده و از کاردرمانگربخواهید کودک شما را ارزیابی کرده و مداخله زودهنگام را آغازنماید. باتوجه به محیط می توانید به کودک خود در سه محل خانه، مدرسه و کلینیک کمک کنید.

خانه

۱. کارهای روزمره او را برایش مشخص کنید تا در زمان معین هر کار را انجام دهد.

۲. تکالیف کودک را به قسمتهای کوچکتر تقسیم کنید تا قادر به انجام هر قسمت باشد.

۳. زمانیکه متوجه شدید توجه کودک خوب بوده و حرف های شما را پردازش می کند، با او به صحبت بنشینید.

۴‌. برای اوقات خواب کودک (ظهر و شب) جدول زمانی درست کنید که همیشه در معرض دید باشد.

۵‌. برای دستوراتی که باید انجام دهد، زمان مشخص (مثلا ۱۰ دقیقه یا یک ساعت) در نظر بگیرید تا او را متعهد به انجام آن کار کنید.

۶. یک روال ثابت در برخورد با کودک در نظر گرفته و در آن ثابت قدم باشید.

۷. برای نتایج کارهایشان، عواقب مناسب در نظر بگیرید.

مدرسه

۱. مشغول کردن کودک با یک سری وسایل و کارهای دستی به منظور جلوگیری از جنب و جوش و برانگیختی بیش از حد او در کلاس

۲. فهرستی از کارها و برنامه هایی که قرار است کودک در مدرسه انجام بدهد، تهیه کرده و به او اعلام کنید.

۳. قبل از اینکه از او انتظار واکنش داشته باشید، حتما مطمئن شوید که حرف های شما را شنیده و کاملا درک کرده است.

۴. پیش از شروع و تکمیل یک تکلیف، از کودک بخواهید که کمی فعالیت بدنی انجام دهد.

۵. از کودک بخواهید شب قبل در منزل کارهایی که قرار است در مدرسه انجام دهد را مرور کند.

مرکز کاردرمانی

۱. او را در گروه درمانی و گروه های اجتماعی وارد کنید.

۲. از پیش اهدافی که قرار است با انجام یک تکلیف به آنها برسد را برایش ترسیم کنید.

۳. نحوه انجام فعالیت را به او آموزش بدهید.

۴. از مدالیته های حسی در قالب تکنیکهای حسی برای کمک به برانگیختگی و یا آرام سازی سیستم عصبی استفاده کنید (تکنیک های تسهیلی و مهاری).

۵. تقویت عضلانی را در دستور کار قرار دهید. با اینکار تون عضلانی به شکل کارآمدی تنطیم گشته و در نتیجه آگاهی از بدن و توجه در کودک افزایش پیدا می کند.

۶. با ارائه توصیه ها و مشاوره های لازم به والدین، از آنها حمایت کنید و در کاهش اضطراب آنها موثر باشید.

درمان اختلال پردازش حسی با کاردرمانی

کاردرمانی یکی از موثرترین روش های درمان اختلال پردازش حسی به شمار می رود. در کاردرمانی معمولا متخصص کاردرمانگر پس از تشخیص نوع اختلال بر روی فعالیت هایی کار می کند که منجر به بازآموزی حواس کودک شود.

بسیاری از کاردرمانگران از رویکرد یکپارچگی حسی (SI) استفاده می کنند که در یک محیط کنترل شده و محرک شروع می شود که حواس را بدون غلبه بر بیمار یا احساس شکست به چالش می کشد. با گذشت زمان، هدف گسترش پاسخ ‌های آموخته شده و مناسب بیمار متناسب با محیط خانه، مدرسه و اجتماع انجام می شود.

توصیه پایانی

اختلال پردازش حسی (SPD) یک وضعیت عصبی است که در توانایی بدن برای دریافت پیام ها از حواس و تبدیل آن پیام ها به پاسخ های حرکتی و رفتاری مناسب اختلال ایجاد می‌کند. درنتیجه اطلاعات دریافتی از طریق بینایی، صدا، لمس، بویایی و چشایی دچار تداخل شده و سبب بروز رفتارهای غیرطبیعی می شود. در پایان توصیه می شود که اگر علائم این اختلال را در فرزند خود مشاهده کردید به بهترین مرکز کاردرمانی مراجعه کرده و از متخصص این حوزه کمک بگیرید.

توجه داشته باشید که عدم درمان اختلال پردازش حسی باعث می شود که کودکان احساس غمگینی شدیدی را تجربه کنند، به طوری که برای جلوگیری از تحریک بیش از حد خود کاملا منزوی می شوند. علاوه بر این، عدم درمان می تواند منجر به اضطراب، افسردگی ثانویه، انزوای اجتماعی یا مشکل در موفقیت در مدرسه یا کار شود.

مرکز کاردرمانی دکتر وحید بیاتی

کاردرمانگر - آناتومیست بالینی
کاردرمانی تخصصی کودکان عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی اهواز

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.