فلج مغزی کودکان؛ از انواع تا روش های درمان آن

فلج مغزی در کودکان یکی از اختلالات عصبی است که می‌تواند بر حرکت، تعادل، هماهنگی عضلات و انجام فعالیت‌های روزمره کودک تاثیر بگذارد. این مشکل به دلیل آسیب به بخش‌هایی از مغز که مسئول کنترل حرکات هستند ایجاد می‌شود که شدت علائم آن در هر کودک متفاوت است پس تشخیص زودهنگام و شروع توانبخشی مناسب می‌تواند به بهبود توانایی‌های حرکتی و افزایش استقلال کودک کمک کند از همه مهم‌تر آگاهی والدین از علائم اولیه فلج مغزی و مراجعه به متخصصان مربوطه، نقش مهمی در مدیریت بهتر شرایط کودک دارد.

فلج مغزی (CP) چیست؟

فلج مغزی گروهی از اختلالات عصبی است که بر مهارت های حرکتی و رشدی تاثیر می گذارد. کلمه مغزی (Cerebral) اشاره به بخش درگیر این اختلال یعنی مغز داشته و کلمه فلج (palsy) نیز به معنای وجود ضعف یا مشکل در استفاده از عضلات بدن است. به طور کلی این اختلال بر اثر رشد غیرمعمول مغز و یا آسیب به مغز در حال رشد ایجاد می شود و بر توانایی کنترل عضلات یک فرد تاثیر می گذارد.

همه کودکان فلج مغزی مشکلاتی در حرکت و وضعیت بدنی دارند همچنین اغلب این کودکان، بیماری های وابسته به فلج مغزی مانند اختلالات ذهنی، تشنج، مشکلات بینایی، شنوایی و یا تکلم، تغییرات ستون فقرات (نظیر اسکولیوز) و یا مشکلات مفاصل (نظیر کوتاهی عضلات یا همان کانترکچر) نیز دارند.

چگونه فلج مغزی بر بدن تاثیر می گذارد؟

فلج مغزی می‌تواند بخش‌های مختلف بدن را تحت تاثیر قرار دهد و شدت این تاثیرات در هر کودک متفاوت است. این اختلال بیشتر بر کنترل حرکات، قدرت عضلات، تعادل و هماهنگی بدن اثر می‌گذارد که می‌تواند سفتی عضلات، حرکات غیرارادی، ضعف عضلانی یا دشواری در راه رفتن و انجام فعالیت‌های روزمره را به همراه داشته باشد.

البته تاثیر فلج مغزی تنها به توانایی‌های حرکتی محدود نمی‌شود و برخی کودکان شاید در زمینه‌هایی مانند گفتار، بلع، یادگیری، بینایی یا کنترل حرکات ظریف دست‌ها نیز با چالش‌هایی روبه‌رو شوند پس شروع توانبخشی و استفاده از روش‌هایی مانند کاردرمانی، گفتاردرمانی و فیزیوتراپی با توجه به شرایط کودک می‌تواند به بهبود عملکرد و افزایش استقلال او در زندگی روزمره کمک کند.

تقسیم بندی فلج مغزی بر اساس اندام های درگیر

فلج مغزی را می توان با توجه به قسمت هایی از بدن که تحت تأثیر قرار می دهد به پنج ناحیه اصلی طبقه بندی کرد که به شرح زیر است:

• کوادری‌ پلژی (Quadriplegia): فلج چهاراندام (یا تتراپلژی) که هر چهار اندام بدن تحت تاثیر قرار می گیرند همچنین، ماهیچه های صورت و دهان نیز ممکن است درگیر شوند.
• دی پلژی (Diplegia): در فلج دو اندام یا دی پلژی هر چهار اندام تحت تأثیر قرار می گیرند، اما درگیری پاها (اندام تحتانی) بیشتر و شدیدتر از دست ها است.
• همی پلژی (Hemiplegia): در فلج نیم اندام یا همی پلژی یک طرف بدن تحت تاثیر قرارمی گیرد و به طور معمول دست بیشتر از پا درگیر است.
• تری‌ پلژی (Triplegia): در فلج سه‌ اندام یا تری‌ پلژی، سه اندام بدن را تحت تاثیر قرار می دهد که به طور معمول دو دست و یک پا است.
• مونوپلژی (Monoplegia): در فلج تک‌اندام یا مونوپلژی تنها یک عضو بدن تحت تاثیر قرار می گیرد که یک دست است.
• پاراپلژی (Paraplegia): در این فلج پایین تنه (هر دو پا) تحت تاثیر قرار می گیرد و دست ها درگیر نمی شوند.

انواع فلج مغزی

متخصصین فلج مغزی را برحسب اختلال حرکتی مهمی که در آن مشاهده می شود، تقسیم بندی می کنند. باتوجه به اینکه کدام قسمت از مغز تحت تاثیر قرار می‌گیرد، یک اختلال حرکتی و یا بیشتر اتفاق می افتد که به شرح زیر است:

فلج مغزی اسپاستیک

فلج مغزی اسپاستیک (Spastic cerebral palsy) شایع‌ترین نوع فلج مغزی است که به دلیل افزایش تون عضلانی باعث سفتی و خشکی عضلات می‌شود و در نتیجه حرکات کودک را محدود و ناهماهنگ می‌کند. این نوع فلج مغزی با توجه به بخش‌های درگیر بدن به چند شکل دیده می‌شود. در برخی کودکان، بیشتر پاها تحت تاثیر قرار می‌گیرند و سفتی عضلات باعث نزدیک شدن پاها به یکدیگر و ایجاد حالت راه رفتن قیچی‌وار می‌شود.

در نوع دیگر، تنها یک سمت بدن درگیر می‌شود که معمولا دست‌ها آسیب بیشتری می‌بینند. شدیدترین نوع فلج مغزی اسپاستیک، هر چهار اندام، تنه و گاهی عضلات صورت را تحت تاثیر قرار می‌دهد و ممکن است با مشکلاتی مانند اختلالات رشدی، تشنج، مشکلات گفتاری، بینایی یا شنوایی همراه باشد.

فلج مغزی آتتوئید (دیس کینتیک)

کودکان با فلج مغزی آتتوئید یا دیس کینتیک (Athetoid/dyskinetic cerebral palsy) در کنترل حرکات دست ها، بازوها و پاها مشکل دارند از همین رو در نشستن و راه رفتن هم دچار مشکل می‌شوند. حرکات آن ها غیر قابل کنترل بوده و ممکن است آرام و دردناک یا سریع و پر تکان (لقوه ای) باشد.

گاهی اوقات صورت و زبان نیز تحت تاثیر قرار می گیرد و فرد مشکلاتی در مکیدن، بلعیدن و یا صحبت کردن دارد تون عضلانی افراد با فلج مغزی دیسکنتیک ممکن است تغییر کند، به طوری که ممکن است خیلی سفت یا خیلی شل باشد. این تغییرات تون نه تنها همه روزه ممکن است اتفاق بیفتد، بلکه حتی در طی یک روز نیز می تواند رخ دهد.

فلج مغزی آتاکسیک

افراد با این فلج مغزی آتاکسیک (Ataxic cerebral palsy) در تعادل و هماهنگی مشکل دارند یعنی به هنگام راه رفتن، قدم هایشان متزلزل و لرزان است. در انجام حرکات سریع و یا حرکت هایی که نیاز به کنترل زیاد دارند (مانند نوشتن) با مشکل مواجه می شوند همچنین، کنترل کردن دست و بازوها زمانی که می خواهند چیزی را بردارند، برایشان بسیار دشواراست.

فلج مغزی هیپوتونیک

فلج مغزی هیپوتونیک (Hypotonic cerebral palsy) یکی از انواع نادر فلج مغزی است که به دلیل کاهش تون عضلانی باعث شلی و ضعف بیش از حد عضلات می‌شود که در اثر آسیب به مخچه ایجاد شده و با کاهش قدرت حرکتی و بی‌ثباتی عضلات همراه است. کودکان مبتلا به این نوع فلج در رسیدن به مراحل رشدی مانند غلت زدن، نشستن، خزیدن و راه رفتن با تاخیر مواجه شوند

فلج مغزی مختلط

برخی افراد علائم بیش از یک نوع فلج مغزی را دارند که به آن فلج مغزی مختلط (Mixed cerebral palsy) گفته می شود که علائم این فلج مغزی در کودکان بر اساس محل اختلالات حرکتی و ترکیب ناشی از انواع فلج مغزی متفاوت است. این مشکلات حرکتی می تواند در پاها (دیپلژی)، نیمی از بدن (همی پلژی) یا هر چهار اندام (کوادری پلژی) رخ دهد. از آنجایی که هر مورد از فلج مغزی در شدت و نوع مشکلات حرکتی متفاوت است، علائم فلج مغزی مختلط بسته به تشخیص منحصر به فرد کودک می تواند بسیار متفاوت باشد.

فیلم علت و درمان فلج مغزی دکتر وحید بیاتی

ویدئو های زیر را در ارتباط با این مشکل کودکان ببینید. دکتر وحید بیاتی یکی بهترین کاردرمانگران در اهواز هستند که در ارتباط با این مشکل، توضیحات جامع و کاملی به والدین ارائه خواهند داد.

علت فلج مغزی در کودکان

فلج مغزی در کودکان به دلیل آسیب یا اختلال در رشد بخش‌هایی از مغز که مسئول کنترل حرکات، تعادل و هماهنگی عضلات هستند ایجاد می‌شود. مهم‌ترین عوامل مؤثر در ایجاد فلج مغزی کودکان عبارتند از:

• مشکلات دوران بارداری مانند عفونت‌های مادر، اختلال در رشد جنین، مشکلات مربوط به جفت یا کاهش اکسیژن‌رسانی به جنین می‌توانند خطر بروز فلج مغزی را افزایش دهند.
• تولد زودرس یکی از عوامل مؤثر در افزایش احتمال ابتلا به فلج مغزی است، زیرا مغز نوزادان نارس هنوز به تکامل کامل نرسیده و آسیب‌پذیرتر است.
• کمبود اکسیژن هنگام تولد می‌تواند باعث آسیب به سلول‌های مغزی نوزاد شود و مشکلات حرکتی و رشدی ایجاد کند.
• آسیب‌های مغزی پس از تولد مانند ضربه شدید به سر، عفونت‌های مغزی یا برخی بیماری‌های موثر بر عملکرد مغز در ایجاد این اختلال بی تاثیر نیست.
• عوامل ژنتیکی و مشکلات مربوط به رشد مغز در برخی کودکان می‌توانند زمینه ایجاد فلج مغزی را فراهم کنند.

فلج مغزی ناشی از سهل انگاری پزشکی

همان طور که اشاره شد، برخی از کودکان در نتیجه آسیب تولد ناشی از قصور پزشکی یا سهل انگاری به فلج مغزی مبتلا می شوند. این موارد فلج مغزی ناشی از مراقبت ناکافی متخصصان پزشکی در طول فرآیند زایمان است. نمونه هایی از سهل انگاری پزشکی که می تواند منجر به فلج مغزی شود به شرح زیر است:

• عدم شناسایی و یا درمان مناسب عفونت ها
• عدم تشخیص تغییرات در ضربان قلب جنین
• عدم برنامه ریزی یا انجام سزارین توصیه شده از نظر پزشکی
• عدم تشخیص پیچیدن بند ناف که می تواند اکسیژن را به نوزاد قطع کند
• استفاده نادرست از ابزارهای زایمان مانند خلاء گیر و فورسپس زایمانی

علائم فلج مغزی

علائم فلج مغزی در کودکان با توجه به نوع و شدت آسیب مغزی متفاوت است که از ماه‌های ابتدایی زندگی قابل مشاهده خواهد بود که بیشتر همبر حرکت، کنترل عضلات، تعادل و روند رشد کودک تاثیر می‌گذارند.

علائم فلج مغزی در نوزادان

علائم فلج مغزی در نوزادان از ماه‌های ابتدایی زندگی قابل مشاهده است، اما شدت و نوع نشانه‌ها در هر کودک متفاوت است. برخی نشانه‌های مهم فلج مغزی در نوزادان شامل سفتی یا شلی غیرطبیعی عضلات، تأخیر در نگه داشتن سر، غلت زدن، نشستن یا حرکت کردن، استفاده کمتر از یک سمت بدن، حرکات غیرعادی اندام‌ها، مشکل در مکیدن یا بلع و واکنش‌های غیرطبیعی عضلانی است. مشاهده این علائم به معنی ابتلای قطعی به فلج مغزی نیست، اما بررسی زودهنگام توسط پزشک می‌تواند به تشخیص دقیق و شروع اقدامات توانبخشی در زمان مناسب کمک کند

علائم فلج مغزی در کودکان 6 تا 9 ماه

اگرچه توجه به وضعیت حرکتی کودک مبتلا به فلج مغزی در 6 ماه اول می تواند در تشخیص این اختلال موثر باشد، اما علائم آن بین 6 تا 9 ماهگی، بیشتر قابل مشاهده و تشخیص است. مهمترین علائم این اختلال در کودکان بالای 6 ماه عبارتند از:

• در هیچ جهت غلت نمی زند.
• نمی ‌تواند دستانش را در مقابل بدنش به هم برساند.
• در رساندن دست به دهان مشکل دارند.
• وقتی می‌خواهد دستش را دراز کند، فقط یکی از دستانش را جلو می آورد، در حالی که دست دیگر مشت شده است.

علائم فلج مغزی در کودکان بالای 10 ماه

بالای 10 ماهگی، کودک باید برخی مهارت های حرکتی را بدست آورده و برخی کارها را مستقل انجام دهد. در کودکان مبتلا به فلج مغزی این مهارت ها باتوجه به سن کودک مشاهده نمی شود که مهمترین علائم این اختلال در کودکان بالای 10 ماه به شرح زیر است:

• به طرز نامتقارن سینه خیز می رود (با یک دست و پا خودش را به جلو می کشد در حالی که دست و پای مقابل را به دنبال خود می کشد).
• با کفل هایش روی زمین سر می خورد یا با زانو می جهد، اما نمی تواند چهار دست و پا برود.

در ویدیو زیر دکتر وحید بیاتی در خصوص اینکه تا چه سنی کودک فلج مغزی پیشرفت می کند؟ صحبت کرده‌اند.

بیماری های مرتبط با فلج مغزی

آسیب به مغز کودکان در حال رشد می تواند باعث مجموعه ای از عوارض سلامتی شود که نتیجه مستقیم فلج مغزی نیست. در نتیجه، نوزادان مبتلا به فلج مغزی نیز ممکن است شرایط یا اختلالات دیگری را تجربه کنند. شرایط و اختلالات مرتبط با فلج مغزی عبارتند از:

• اختلال کمبود توجه بیش فعالی (ADHD)
• اختلال طیف اوتیسم (ASD)
• درد مزمن
• صرع
• ناتوانی های ذهنی
• اختلالات سلامت روان
• اختلالات گفتاری
• مشکلات بینایی در کودکان فلج مغزی

بیشتر بخوانید: مشکلات رفتاری در کودکان فلج مغزی

غربالگری و تشخیص فلج مغزی در کودکان

تشخیص زودهنگام فلج مغزی در کودکان اهمیت زیادی دارد، زیرا شروع به‌موقع توانبخشی می‌تواند به بهبود مهارت‌های حرکتی و رشد کودک کمک کند. البته روند تشخیص در چند مرحله انجام می‌شود تا وضعیت رشد، توانایی‌های حرکتی و عملکرد عصبی کودک به‌طور دقیق بررسی شود.

پایش رشد

پایش رشد که مراقبت نیز نامیده می شود به معنی پیگیری رشد و نمو کودک در طی ماه ها و سال های اولیه زندگی او است پس اگر هر گونه نگرانی در مورد رشد کودک طی پایش ایجاد شود، باید هرچه سریعتر آزمایش‌های غربالگری رشد صورت بگیرد.

غربالگری رشد

در غربالگری رشد یک آزمایش کوتاه انجام می شود تا بررسی گردد که آیا کودک تاخیر رشدی خاصی نظیر تاخیر حرکتی دارد یا خیر؟ اگر نتایج غربالگری نگران‌کننده باشد، پزشک ارزیابی های پزشکی و رشدی را انجام خواهد داد.

ارزیابی های پزشکی و رشدی

در این مرحله، پزشک با انجام معاینات دقیق‌تر، وضعیت عضلات، حرکات، واکنش‌های عصبی و مهارت‌های رشدی کودک را بررسی می‌کند. هدف از این ارزیابی‌ها، تشخیص نوع اختلال، میزان تاثیر آن بر عملکرد کودک و انتخاب مسیر درمانی مناسب است.

برای دریافت نوبت از دکتر وحید بیاتی بهترین مرکز کاردرمانی در اهواز با شماره مطب تماس بگیرید.

تشخیص فلج مغزی در بارداری

هیچ آزمایش واحدی برای تشخیص فلج مغزی در جنین وجود ندارد؛ توجه داشته باشید که فلج مغزی مدتی طول می‌کشد تا خود را نشان دهد، بنابراین تشخیص آن در دوران جنینی دشوار است. به طور کلی فلج مغزی در دوران بارداری قابل تشخیص نیست، اما مراقبت های پزشکی خوب در دوران بارداری و زایمان می تواند به کاهش خطر کمک کند.

پیشگیری از فلج مغزی در بارداری

اگرچه همه موارد فلج مغزی قابل پیشگیری نیستند، اما رعایت مراقبت‌های مناسب در دوران بارداری می‌تواند خطر برخی عوامل موثر بر آسیب‌های مغزی جنین را کاهش دهد همچنین پیگیری منظم بارداری و توجه به سلامت مادر و جنین نقش مهمی در کاهش احتمال بروز مشکلات مرتبط با رشد مغز دارد.

• کنترل بیماری‌های زمینه‌ای مادر مانند دیابت، فشار خون بالا و عفونت‌ها با نظر پزشک
• رعایت تغذیه مناسب و دریافت ویتامین‌ها و مکمل‌های مورد نیاز دوران بارداری طبق توصیه پزشک
• جلوگیری از مصرف خودسرانه داروها، مواد مخدر، الکل و دخانیات که می‌توانند بر رشد جنین تاثیر منفی بگذارد.
• پیشگیری و درمان سریع عفونت‌های دوران بارداری برای کاهش خطر عوارض مرتبط با سلامت جنین
• توجه به علائم هشداردهنده مانند کاهش حرکات جنین و مراجعه سریع به پزشک در صورت مشاهده تغییرات غیرطبیعی
• انجام زایمان ایمن و انتخاب روش مناسب زایمان با توجه به شرایط مادر و جنین برای کاهش احتمال بروز مشکلات هنگام تولد.

درمان فلج مغزی

فلج مغزی درمان قطعی ندارد، اما برخی مداخلات می‌توانند زندگی دسته ای از کودکان را بهتر کنند. مهم این است که برنامه درمانی و مداخلات هرچه سریعتر شروع شود از جمله مهم‌ترین روش‌های درمانی عبارتند از:

کاردرمانی در فلج مغزی

کاردرمانی فلج مغزی به کودکان کمک می‌کند تا با افزایش اعتماد به نفس، کیفیت زندگی خود را بهبود ببخشند همچنین کاردرمانی محیط های روزانه فرد، از جمله خانه، مدرسه یا محل کار را در نظر می گیرد و برنامه ریزی هایی برای بیمار انجام می شود تا بتواند وظایف خود را به تنهایی انجام دهد. از جمله مهم‌ترین مزایای کاردرمانی برای بیماران فلج مغزی به شرح زیر است:

• لباس پوشیدن
• مسواک زدن
• آشپزی
• غذا خوردن
• دوش گرفتن و حمام کردن
• تمیز کردن
• نگه داشتن یا گرفتن اشیا
• استفاده از فناوری های مدرن مانند تلفن، کامپیوتر و وسایل کمکی
• خواندن و نوشتن
• اجتماعی شدن

بازی درمانی برای کودکان فلج مغزی

بازی درمانی یکی از روش‌های موثر در توانبخشی کودکان مبتلا به فلج مغزی است که با توجه به توانایی‌های هر کودک طراحی می‌شود تا تمرین‌ها در محیطی جذاب و همراه با مشارکت کودک انجام شوند از جمله مهم‌ترین مزایای بازی درمانی برای فلج مغزی عبارتند از:

• آموزش و بهبود مهارت های حرکتی ظریف
• هماهنگی حسی
• افزایش خلاقیت و شناخت
• افزایش اعتماد به نفس
• توانایی در برقراری ارتباط
• بهبود وضعیت روانی (کاهش اضطراب و افسردگی)
• توانایی در تصمیم گیری

بیشتر بخوانید: تمرینات حرکتی فلج مغزی

گفتار درمانی در فلج مغزی

گفتار درمانی یکی از بخش‌های مهم توانبخشی کودکان مبتلا به فلج مغزی است که با هدف بهبود مهارت‌های گفتاری، ارتباطی و مشکلات مربوط به بلع انجام می‌شود. در جلسات گفتار درمانی هم متخصص با توجه به شرایط کودک، تمرین‌هایی برای تقویت عضلات دهان، بهبود هماهنگی حرکات گفتاری، افزایش توانایی برقراری ارتباط و اصلاح مشکلات تلفظی ارائه می‌دهد.

• تشویق به یادگیری و آموزش
• بهبود توانایی حل مسئله
• افزایش استقلال
• بهبود سواد
• بهبود توانایی بیان افکار و عقاید
• اجتماعی شدن کودک
• افزایش عزت نفس
• کاهش حس خجالتی بودن
• بهبود کیفیت زندگی
• بهبود عملکرد و ایمنی بلعیدن

درانتها…

فلج مغزی در کودکان یک اختلال حرکتی است که می‌تواند بر توانایی‌های جسمی، ارتباطی و انجام فعالیت‌های روزمره کودک تاثیر بگذارد پس تشخیص زودهنگام و شروع توانبخشی در بهبود عملکرد کودک نقش بسزایی دارد. مرکز کاردرمانی دکتر وحید بیاتی با ارائه خدمات تخصصی توانبخشی، به کودکان مبتلا به فلج مغزی کمک می‌کند تا مهارت‌های حرکتی و عملکردی خود را متناسب با شرایطشان تقویت کنند همچنین پیگیری منظم روند درمان و همکاری والدین با متخصصان، مسیر پیشرفت کودک را هموارتر خواهد کرد.